Giả sử có người nói “Hôm nay bỏ 50k để đánh con đề, nếu mai thắng thì thu về gấp 70 lần”. Thế thì câu hỏi là:
Đánh bạc có phải là đầu tư không?
Trả lời ngắn gọn là không! Nhưng tại sao?
Tại vì, dù không nói đến yếu tố hợp pháp, thì mọi loại hình đánh bạc đều được thiết kế để đánh càng lâu, càng nhiều thì nhà cái càng chắn chắn thắng và người đánh bạc càng chắc chắn thua lỗ. Một hoạt động mà làm càng nhiều, càng lâu mà thu về càng ít tiền, rồi thua lỗ thì không thể coi là đầu tư tài chính được.
• Giả sử có một hình thức đánh bạc nào mà đánh càng dài, càng nhiều, thì người chơi càng chắn chắn thắng. Vậy thì dù có thua ngắn hạn nhưng người chơi sẽ vay tiền để đánh tiếp, và lâu dài nhà cái chắc chắn sẽ thua hết tiền → không ai muốn mất tiền nên không ai nhận làm nhà cái mới → trò chơi ngừng tồn tại.
(các trò đánh bạc không cần nhà cái mà người chơi đánh với nhau như phỏm, xì tố (poker)… cũng không phải là đầu tư, hãy đọc tiếp lý do phía dưới)
Cùng đi bằng hai chân nhưng con người và con gà khác nhau. Vậy nên dù đánh bạc và đầu tư tài chính có những điểm bề ngoài giống nhau, nhưng chỉ cần nhìn vào các điểm khác nhau thì sẽ thấy rõ sự khác biệt:
Yếu tố may rủi và khả năng sinh lời
Hầu như mọi hình thức đánh bạc đều có quy định tỷ lệ thắng thua (may rủi) và số tiền thắng (khả năng sinh lời) cụ thể. Vậy công thức tính lời/lỗ cuối cùng (còn gọi là lợi nhuận kì vọng) của 1 trò bạc là:
Lợi nhuận kì vọng = số tiền thắng x tỷ lệ thắng – chi phí chơi
Áp dụng vào một số hình thức cờ bạc phổ biến:
• Số đề: đánh 23k, nếu thắng ăn gấp 70 lần, khả năng chọn đúng số từ 00-99 là 1%.
Lợi nhuận kì vọng = (70 x 23k) x 1% – 23k = -6.900 (tỷ suất lợi nhuận âm 30%)
• Ba cây miền Bắc (có chương): đánh 10k, thắng ăn 10k; do nếu hòa (tỷ lệ 10%) thì nhà cái thắng nên tỷ lệ thắng thực tế là (100% – 10%)/2 = 45%.
Lợi nhuận kì vọng = 20k x 45% – 10k = -1k (tỷ suất lợi nhuận âm 10%)
• Tài xỉu: đánh 10k, thắng ăn 10k; do nếu 3 viên xúc xắc cùng giá trị (tỷ lệ 1/(6x6x6) x 6 bộ ba số giống nhau = 2.78%) thì người chơi thua bất kể chọn gì, tức là tỷ lệ thắng thực tế là (100% – 2.78%)/2 = 48.61%.
Lợi nhuận kì vọng = 20k x 48.61% – 10k = -278 (tỷ suất lợi nhuận âm 2.78%)
Xổ số: do có nhiều loại hình xổ số với quy luật khác nhau nên mình lấy xổ số kiến thiết Miền Nam làm ví dụ. Giả sử bạn mua tất cả vé số phát hành để chắc chắn lĩnh toàn bộ thưởng:
Chi phí chơi = 10k/vé x 1tr vé (có 6 số từ 000000 tới 999999) = 10 tỷ
Tổng thưởng tất cả giải thưởng trị giá 5 tỷ
Lợi nhuận kì vọng của 1 vé số = (5 tỷ – 10 tỷ)/1 triệu vé = -5k (tỷ suất lợi nhuận âm 50%)
Với các trò mà tỷ lệ thắng thua không thể hiện rõ ràng (ví dụ như cá cược bóng đá), thì nhà cái sẽ kiểm soát lãi lỗ bằng việc điều chỉnh tỷ lệ tiền cược và tiền thắng (ví dụ đánh 2 ăn 1) để đảm bảo luôn có lợi thế hơn người chơi bạc. Vậy nên nếu muốn giàu bền từ đánh bạc thì chỉ có cách là đầu tư mở casino sòng bạc!
Thông tin tự do, đa dạng
Hãy thử tưởng tượng:
Chơi xì dách (blackjack): thay vì người chơi đặt cược, bốc và lật bài trước, nếu quắc (quá 21 điểm) là bị thu tiền luôn; thì ta để nhà cái lật bài trước, rồi người chơi mới đặt tiền, nếu nhà cái quắc thì trả tiền mà không cần xem bài người chơi.
Nếu chơi như vậy thì dù nhà cái không quắc, chỉ riêng việc biết thông tin bài của nhà cái trước khi cược tiền là một lợi thế rất lớn cho người chơi. Nhưng trong đầu tư tài chính thì không ai gọi việc biết trước thông tin về khả năng thành công trước khi đầu tư là một lợi thế mà nó là điều bắt buộc.
Thậm chí nhà đầu tư sẽ muốn nhiều hơn thế nữa. Ví dụ các loại hình không có nhà cái như đánh phỏm, xì tố (poker)… thì người chơi sẽ không được trao đổi thông tin bài trên tay, bài đã úp… Nhưng trong đầu tư không có các hạn chế này và các thông tin từ nhà đầu tư khác, tin xấu về cơ hội đầu tư trong quá khứ… đều là những thông tin rất hữu ích để quyết định đầu tư hay không và đầu tư bao nhiêu.
Công cụ tài chính để loại trừ may rủi, phòng vệ rủi ro
May rủi là một phần tất yếu, có thể giảm thiểu, nhưng không thể loại bỏ của cờ bạc. Thậm chí có lẽ nó còn là lý do nhiều người chọn chơi bạc, thay vì chơi những môn đòi hỏi kỹ năng mà không có yếu tố hên xui như đánh cờ.
Còn với đầu tư tài chính thì các nhà đầu tư khôn ngoan sẽ tìm cách phòng vệ (hedging), thậm chí loại bỏ sự may rủi hết mức có thể bằng các phát minh, công cụ tài chính như quyền chọn (option), phái sinh (derivative), hoán đổi (swap)…
Ví dụ: bạn làm ở công ty A, có cổ phiếu đang giao dịch trên sàn với giá 17k/cổ phiếu. Theo chính sách ESOP của công ty, nếu sau một năm bạn có làm kết quả tốt thì sẽ được thưởng số lượng 7 nghìn cổ phiếu. Vậy giá trị mức thưởng tính theo giá cổ phiếu tại thời điểm hiện tại là:
7k cổ phiếu x 17k/cổ phiếu = 119tr đồng
Nhưng bạn lo tới năm sau giá cổ phiếu rớt, nếu giá xuống 13k/cổ phiếu, thì giá trị khoản thưởng sẽ thành:
7k cổ phiếu x 13k/cổ phiếu = 91tr đồng
Để giảm thiểu rủi ro cổ phiếu công ty A rớt giá, làm giảm giá trị khoản thưởng của bạn, thì bạn có thể mua chứng quyền bán (put option) cổ phiếu công ty A ở mức giá 17k/cổ phiếu với thời hạn là 1 năm. Chứng quyền bán này sẽ mất tiền mua, nhưng đổi lại khi cổ phiếu công ty A rớt giá thì giá trị chứng quyền sẽ tăng theo hướng tỷ lệ nghịch,. Ngược lại, nếu giá cổ phiếu công ty A tăng thì giá trị chứng quyền này sẽ giảm xuống, nhưng như vậy thì giá trị khoản thưởng của bạn sẽ tăng lên. Như vậy cách này sẽ phòng vệ thiệt hại nếu cổ phiếu bị rớt giá, loại trừ yếu tố may rủi không biết giá cổ phiếu năm sau sẽ thay đổi như thế nào.
(Tại thời điểm viết thì chứng quyền bán chưa được cấp phép, nên muốn đạt được kết quả tương tự sẽ cần sáng tạo kết hợp nhiều công cụ tài chính với nhau)
Trò chơi tổng bằng không
Một sự khác biệt nữa rất quan trọng là với mọi loại đánh bạc đều là trò chơi có tổng bằng không (zero-sum game) – tiền chỉ chuyển từ tay người thua qua tay người thắng, không mất đi cũng không tạo thêm.
Còn với đầu tư tài chính thì nó có thể trực tiếp tạo ra giá trị, lợi ích (người nông dân mở rộng diện tích trồng trọt, người mua nhà để không mất tiền thuê nữa…), hoặc gián tiếp (gửi tiền tiết kiệm vào ngân hàng thì ngân hàng sẽ lấy tiền đó cho doanh nghiệp vay để hoạt động, tiền chính phủ, địa phương bán trái phiếu dùng để làm cầu, đường…)
Tóm lại đánh bạc có thể là hình thức giải trí/mua vui, nhưng không phải là cách đầu tư tài chính chân chính. Tìm hiểu các hình thức đầu tư tài chính bền vững phổ biến ở đây.